← haes zn pad

Strips beschouwen: deel II

De inzichten uit Understanding Comics van Scott McCloud.

strips beschouwen - understanding comics - Scott McCloud en striptekenaar haes - haes illustraties

Samenvatting:
Er wordt steeds meer over strips geschreven en gesproken.
Dat is prachtig. Maar, zo vertelde ik al in deel I, gebeurt dat nog te veel op manieren die het strip-medium geen recht doen. Volgens mij is het tijd voor een nieuw vocabulaire voor het praten en schrijven over strips.
In dit tweede deel …Scott McCloud. Ik bespreek een aantal van zijn theorieën. Ik eindig met een aantal praktische vragen die de striplezer zichzelf kan stellen.

 

UNDERSTANDING COMICS

strips beschouwen - understanding comics - cover - stripmaker haes

Als er één standaard werk is over het stripverhaal, dan is het Understanding Comics, van Scott McCloud. Niet alleen een gedegen intellectuele uiteenzetting van mogelijkheden van het medium, McCloud vertelt dit alles ook nog eens in strip-vorm.

strips beschouwen - understanding comics - McCloud

McCloud beschrijft de geschiedenis van het medium, maar vooral ook een aantal ideeën en concepten die het mogelijk maken om op een volwassen manier over strips te praten.
Understanding Comics is een standaardwerk en het wordt vaak genoemd (Jean Mark van Tol maakte er  zelfs een soort parodie op).
Wat mij altijd  verbaast is hoe weinig er inhoudelijk naar wordt verwezen als mensen het over strips hebben.

strips beschouwen - haes leest understanding comics - McCloud

Een samenvatting geven van Understanding Comics is absoluut niet wat ik hier probeer te doen. Bovendien is het werk veel te leuk om zelf te lezen, dus dat raad ik ook zeker aan.
Daarnaast zijn niet al McClouds ideeën relevant voor het praten en schrijven over strips. Daarom zal ik drie speerpunten bespreken uit het boek. Ik eindig met een aantal concrete vragen voor het spreken en schrijven over strips.

*NB – Alle afbeeldingen die ik gebruik om McCloud toe te lichten komen uit Understanding Comics, copyright daarvan ligt bij McCloud en ik gebruik ze zonder zijn toestemming.

DEFINITIE

McCloud besteed aardig wat tijd aan het definiëren van wat een strip precies is

strips beschouwen - understanding comics - McCloud - stripmaker haes

Uiteindelijk komt hij tot:

“Juxtaposed pictorial and other images in deliberate sequence, intended to convey information and/or produce an aestetic response in the viewer.”

Dat is in ieder geval een hele mond vol.

McClouds definitie heeft twee interessante kenmerken:

1. Hij zegt niets over het gebruik van woorden. Daarmee opent hij de deur voor ‘afbeeldingssequenties’ van honderden jaren oud.
2. In de definitie schuilt een enkel waardeoordeel over goed of minder goed gebruik van het medium. Simpelweg alles dat twee of meer plaatjes achter elkaar is, zijn strips.

Het enige dat hij uitsluit van de definitie is de zogenaamde ‘cartoon’.
Hier ontbreekt de ‘sequentie’ (opeenvolging van afbeeldingen).

strips beschouwen - understanding comics - praten over strips gaat te ver - stripmaker haes

Drie belangrijke strip eigenschappen volgens McCloud zijn:

A – CLOSURE

Een van McClouds belangrijkste punten is het benadrukken van de rol die closure speelt in strips.
Ofwel, de manier waarop onze geest van losse statische afbeeldingen een geheel maakt.
Volgens McCloud speelt een belangrijk deel van strips zich niet af binnen in de panels, maar juist er tussen.

Daar krijgt de lezer – veel of weinig – tijd om het verhaal in te vullen. Volgens McCloud is dat de grammatica van strips.

McCloud onderscheidt zes manieren waarop het ene panel gevolgd kan worden door het andere.

De zes transities:

1. Moment to moment
Een enkele actie, weergegeven in een reeks van momenten.
2. Action to action
Een enkel subject (persoon, object etc.) in een reeks acties.
3. Subject to subject
Een reeks veranderende subjecten binnen een enkele scéne.
4. Scene to scene
Overgang van aanzienlijke afstanden van tijd en/of ruimte.
5. Aspect to aspect
Overgangen van het ene aspect/gezichtspunt van een plek, idee of stemming naar het andere.
6. Non sequitur
Een reeks onsamenhangende afbeeldingen of woorden.

strips beschouwen - understanding comics - transities - stripmaker haes

McCloud had overduidelijk tijd te veel en telde van een hele grabbel strips het soort transities.
Vervolgens zette hij dat allemaal in staafdiagrammen.
Serieus.
Staafdiagrammen!
Dit is heuse stripstatistiek mensen!

Enerzijds lijkt het natuurlijk belachelijk dit te doen (zelfs voor een grafiek-freak, zoals ik).
Anderzijds zorgt het wel degelijk tot interessante inzichten.
Het meest opmerkelijke dat McCloud vaststelt als hij de verschillende grafieken naast elkaar legt, is dat de zogenaamde arthouse strip en superhelden-comic, qua soorten transities amper verschillen. Ze bewegen zich vooral op transitie 2,3 en 4.

strips beschouwen - understanding comics - transities comics - stripmaker haes

Oosterse (manga) strips daarentegen, vertonen veel meer aspect to aspect (5) transities dan de westerse strip.

strips beschouwen - understanding comics - transities manga - stripmaker haes

Zelf zegt McCloud “this categorisation is an inexact science at best, but by using our transition scale as a tool, we can begin to unravel some of the mysteries surrounding the invisible art of comics storytelling.”
Ofwel, staar je niet blind op die grafieken.
Maar, het zou volgens mij op z’n minst een handig uitgangspunt zijn om vaker te gebruiken bij het beschouwen van strips.

B – TIMING

Een tweede punt dat strips volgens McCloud een uniek medium maakt, is de manier waarop timing werkt.
De afstand tussen twee panelen kan één seconde beslaan, of …miljarden jaren.

strips beschouwen - understanding comics - timing - stripmaker haes

In tegenstelling tot een medium als film, moet een stripmaker veel harder werken om invloed uit te oefenen op de manier waarop de lezer tijd ervaart.

De stripmaker heeft verschillende gereedschappen om dit te doen.
De belangrijkste volgens McCloud:

1. Panel length
In een reeks panels, lijkt een langer panel ook langer te duren.
strips beschouwen - understanding comics - panel length - stripmaker haes2. Motion lines
De wel-bekende streepjes die aangeven dat/hoe iets beweegt door de ruimte:
strips beschouwen - understanding comics - speed lines - stripmaker haesTekst(ballonnen)
Een langere tekst, zorgt voor een langere leestijd, daardoor ervaart de lezer een langere tijsduur.

Het is volgens mij een goed idee om bij het praten of schrijven over strips het fenomeen timing apart aandacht te geven.

C – BEELD EN WOORD

Hoewel McClouds definitie van strips geen specifieke ruimte maakt voor ‘woorden’, erkent hij gelukkig wel dat het samenspel tussen woord en beeld erg belangrijk is.
Een van de grootste misvattingen over strips is dat geweldig proza, gecombineerd met geweldige (beeld)kunst, vanzelf een geweldige harmonieuze combinatie oplevert.

strips beschouwen - understanding comics - strips en kunst - stripmaker haes

Zolang we strips blijven beoordelen als een genre van schrijven, dan wel een onderdeel van de beeldende kunst, zal het medium langs twee ontoereikende criteria worden beoordeeld.
De kracht van strips is juist de samenwerking tussen woord en beeld.

McCloud maakt onderscheid tussen zeven categorieën:

1. Word specific
Afbeeldingen ‘illustreren’ de tekst, voegen niets toe.
2. Picture specific
Woorden zijn niet meer dan een soundtrack bij de afbeeldingen.
3. Duo specific
Zowel woord als beeld vertellen hetzelfde.
4. Additive
Woord versterkt beeld of andersom.
5. Parallel
Woorden en afbeeldingen vertellen elk hun eigen verhaal.
6. Montage
Woorden zijn een integraal onderdeel van de afbeeldingen.
7. Interdependent
Woord en beeld gaan hand en hand om iets te vertellen dat geen van hen alleen zou kunnen.

Ook deze licht hij natuurlijk weer toe met getekende voorbeelden.
Klik op de plaatjes hieronder voor een grotere afbeelding:

Wat jammer is, is dat McCloud geen waardeoordeel hangt aan deze categorieën.
Terwijl ik denk (en ik denk dat hij dat eigenlijk stiekem ook denkt) dat, bijvoorbeeld, een word specific (1) gebruik niet dezelfde mogelijkheden van het genre benut als interdependent (7).

Ook hier geeft McCloud weer aan dat deze verdeling absoluut niet …absoluut is.
Maar ook hierbij denk ik dat het in ieder geval een ingang geeft om het te hebben over strips op een manier die het medium recht doet.

PRAKTISCH BESCHOUWEN

Aan de hand van McClouds theorieën komen volgens mij vanzelf een aantal handvatten naar voren. Hieronder vind je per thema een aantal vragen die je jezelf als striplezer kunt stellen.

A – CLOSURE

1. Welke van de zes transities zie ik in het verhaal?
2. Hoe beïnvloeden die de manier waarop ik het verhaal ervaar?
3. Wat als ik – als ik tijd heb- eens een grafiek van de verschillende transities? Hoe verhoudt die zich tot andere strips?
4. Was ik me hiervan tijdens het lezen bewust?

B – TIMING

1. Op welke manieren beïnvloedt de stripmaker de timing van het verhaal? Vooral door gebruik van tekst? Of door compositie?
2. Hoe gebruikt de stripmaker ‘speed lines‘? Welke invloed heeft dit op mijn leeservaring?
3. Wat als ik dit koppel aan de emotionele reactie (of gebrek daaraan) die ik had op het verhaal.

C – BEELD EN WOORD

1. Op welke manier werken beeld en woord samen volgens de zeven categoriën?
2. Welk effect heeft dat op mij als lezer?

TOT SLOT

In dit artikel legde ik een aantal van McClouds theoriën uit over strips lezen.
Belangrijkste conclusie daarbij was, dat het medium op zichzelf beoordeeld zou moeten worden en niet als een gearrangeerd (ongelukkig) huwelijk tussen proza en beeldende kunst.

McCloud doet tal van handreikingen om strips te beoordelen op een manier die het medium recht doet.
De belangrijkste hangen samen met CLOSURE, TIMING en de BEELD-WOORD RELATIE.

Aan de hand hiervan maakte ik een korte ‘checklist’ met vragen.
Vragen die de striplezer zichzelf kan stellen tijdens (of na) het lezen.
Vragen aan de hand waarvan we vervolgens met elkaar strips kunnen bespreken, bekritiseren en beschouwen.

Ook daarvoor geldt natuurlijk weer dat er geen absolute antwoorden mogelijk zijn.
Dat doet me altijd denken aan de woorden van Nicola Tesla in Christopher Nolans The Prestige:
“Exact Science, Mr. Angier, is not an exact science.”

Tesla portret - exact science - stripmaker haes

Is er naast McClouds overvloedige uiteenzetting nog behoefte aan andere invalshoeken over strips?
En is daar überhaupt wel ruimte voor?
Ik geloof van wel, daarom kijken we volgende keer naar R.C. Harvey en wat hij de tandem-werking van het stripverhaal noemt.

In de tussentijd ben ik benieuwd of je uit de voeten kunt met mijn checklist.
Op welke strip zou jij die toe kunnen passen?
Laat het me weten in het commentaarveld!

(1) awesome folk have had something to say...

  • Christiaantje - Beantwoorden

    22 maart 2016 at 17:27

    Heel tof dit, haes! Ik als beginnend striplezer word me al een stuk bewuster van alles dat schuilgaat achter en tussen de tekst en plaatjes! Zou ook heel benieuwd zijn of en hoe vaak jij bewust zulke technieken toepast, of dat het meer een analyse achteraf is en jij jouw keuzes vooral intuïtief maakt?

Please leave a Comment